چگونگی جذب و متابولیسم ویتامینها

صنعت مرغداری - سال بیست و چهارم - شماره 140 نویسنده:دکتر مرادعلی زهری

ویتامینها مواد مغذی کم نیاز هستند و برخالف مواد مغذی پرنیاز که شامل پروتئینها، کربوهیدراتها و لیپیدها هستند، بدون تغییر در روده ها جذب میشوند. ویتامینها محلول در چربی برای جذب به چربی نیاز دارند و از طریق سیستم لنفاوی به جریان گردش خود میرسند. در مرغ سیستم لنفاوی به خوبی توسعه نیافته است بنابراین ویتامینهای محلول در چربی نیز از طریق گردش خود به کبد میرسند.

ویتامینهای محلول در آب مستقیما از روده جذب شده و به جریان خون میرسند. جذب آنها به صورت فرآیندهای فعال و غیرفعال انجام میشود ویتامینهای محلول در چربی در سراسر بدن جذب بافت چربی میشوند در حالی که ویتامینهای محلول در آب در تمام بافتهای بدن حضور دارند و به مقدار ناچیزی ذخیره میشوند.ویتامینها در بدن به همراه آنزیمها در واکنشهای شیمیایی و متابولیسم موادمغذی مشتق شده ازهضم وجذب پروتئین ها،چربیهاوکربوهیدرات ها به صورت کاتالیزور عمل میکنند. بدون ویتامین ها فرآیندهای متابولیکی انجام نمیگیرند و انرژی مورد نیاز برای اعمال متابولیکی ضروری مانند رشد، تولیدمثل، مصونیت و غیره نمیتواند برآورده شود. آزادسازی انرژی از مواد مغذی به یک فرآیند سه مرحلهای نیاز دارد و مراحل دوم و سوم آن بدون ویتامینهای گروهB نمیتوانند انجام گیرند. متابولیسم مواد مغذی به مفهوم ترتیب معین و کاملی از واکنشهای شیمیایی است که نیازمند آنزیمهای ویژه و کوآنزیمهایی برای پیشروی واکنش ها و تکمیل آنها می باشد.

رابطه بین ویتامینها

تحقیقاتی که در سالهای اخیر به خصوص در مورد طیور به عمل آمده نشان داده است که بعضی از ویتامینهاممکن است تحت تاثیر مقدار ویتامینهای دیگر یا بعضی از سایر موادی که در غذا وجود دارد قرار بگیرند. مثال نیاسین میتواند از اسید آمینه نوع تریپوفان ساخته شود، بنابراین هر گاه در غذا مقدار زیادی تریپوفان موجود باشد مقدار مورد لزوم نیاسین در غذا تقلیل مییابد. قسمتی از کولین نیز میتواند با تیامین و یا متییونین جانشین گردد. در جوجه ها مقدار کولین مورد احتیاج بر اثر وجود مقدار زیادی اسید فولیک و ویتامین B12 در غذا نیز تقلیل مییابد. هر گاه در جیره غذایی مقدار زیادی چربی وجود داشته باشد مقدار کولین قسمتی از ساختمان لستین میباشد و این ماده اخیر فسفر لیپیدی است که وظیفه انتقال چربی را در بدن به عهده دارد. همچنین هر گاه در جیره غذایی به اندازه کافی کلسیم یا فسفر نباشد و یا نسبت این دو به هم در حد متعادل نباشد مقدار ویتامین D لازم افزایش مییابد. بعضی از آزمایشها نشان داده که اضافه کردن برخی از آنتی بیوتیک ها به غذای جوجه ها مقدار احتیاج آنها را به بعضی از ویتامینهای دسته B کاهش میدهد. در مورد ویتامین K همانطور که گفته شد خوراندن بعضی از داروها مثل سولفاکینوکسالین و ترکیبات آرسنیک مقدار احتیاج جوجه را به ویتامین فوقالعاده افزایش میدهد. مطالعاتی که در آمریکا صورت گرفته است نشان داده که هر چقدر میزان ویتامین A در غذا زیاد باشد از ذخیره ویتامین E در کبد کاسته میشود به طوری که مصرف مقدار زیادی ویتامین A سبب میشود که کبدعمال از ویتامین E خالی گردد.مصرف زیاد بعضی از ویتامین ها نیز در بدن ممکن است سبب به وجود آمدن عوارض مختلفی گردد. تا کنون در مورد سه ویتامین A و D و منادیون گزارشهایی داده اند. نشانی مسمومیت با ویتامین A عبارت است از اختلال در رشد، لاغری، کم خونی و شکستگی استخوان ها. نشانه مسمویت با ویتامین D عبارت است از: افزایش غیرطبیعی میزان کلسیم و فسفر و رسوب املاح کلسیم در جدار رگها و داخل بافتها. علائم مسمویت بامنادیون (ویتامین K مصنوعی) عبارت است از تاخیر در رشد و کم خونی.

مقدار مورد نیاز ویتامینها در جیره های غذایی

بررسی ها و مطالعات گستردهای در مورد نیاز واقعی طیور به ویتامین ها در نقاط مختلف گیتی انجام شده و بسته به ماخذ و منبع بررسی، ارقام مختلفی ارائه شده است. از این رو در عمل به طور قطع نمیتوان رقم ثابت و معینی را در نظر گرفت و به عنوان الگو به کار بست. به طور کلی نیاز طیور به ویتامین های مختلف تحت عوامل و شرایط مختلف متغیر است.به طور خالصه این شرایط و عوامل به قرار زیر میباشد: سن طیور: معموال در ســنین پایین تر که رشد بیشــتر است احتیاجات پرنده به ویتامینهای مختلف بیشتر از سنین ایام بلوغ است.هدف تولید: در جوجه های گوشــتی که محدودیت غــذا وجود ندارد و همچنین سرعت رشد باید زیاد باشــد میزان نیاز جوجه ها به ویتامین ها و املاح بیشــتر از جوجه های نژاد تخمی است. همچنین در گله های مرغ مادر برای تامین نطفه داری و جوجه درآوری بالا و رشــد جنین در داخل تخم مرغ، نیــاز به ویتامین هــا و املاح مختلف بیشــتر از گله های تخمی است که تخم مرغ آنها برای مصرف روانه بازار میشود.شــرایط آب و هوایی: در برخی از شــرایط آب و هوایــی احتیاج طیور بــه بعضــی از ویتامین هــا مانند ویتامیــن D کمتر میشــود. برعکس در حرارت بالا به علت کاهش اشــتهای طیور و کم شــدن خوراک باید میزان ویتامین های جیره غذایی را افزایش داد.شرایط نگاهداری: بسته به شرایط نگاهداری (روش قفس یا روش بستر و یا روش توام) نیاز به برخی از ویتامین ها کم و زیاد میشــود. معمولا درروش قفس احتیاجات ویتامینی گله بیشتر میباشد.شرایط بیماری و استرس: در مواقعی که طیور دچار بیماری و استرس میباشند نیاز به بعضی از ویتامینها افزایش مییابد. معمولا احتیاجات ویتامینی وحتی تغذی های هرنژادممکن است بانژادهای دیگرمتفاوت باشد.ازاین رومعمولا کمپانی های مختلف اصلاح نژاددرمورد میزان ویتامین مورد استفاده در جیره های غذایی نژادهای خود توصیه های لازم را طبق جداول مختلف در دسترس تولید کنندگان قرار می دهند.

عوامل موثر در کمبود ویتامین ها در غذای طیور

کمبود مقادیر لازم ویتامین در جیره غذایی: در این مورد باید جداول احتیاجات تغذی های از نظر میزان ویتامین ها مورد توجه قرار گیرد.وجــود مــواد ناســازگار بــا ویتامین هــا در جیــره غذایــی(آنتاگونیســم )Antagonism مانند ناســازگاری آمپرول با ویتامین B1، آویدین )Avidin( با بیوتین، ویتامین B6 با روغن کتان، مواد ســولفوردار بــا ویتامین D3، اســید پرپیونیک با ویتامین E، ســلنیوم با ویتامین E،چربیها با ویتامین های محلول در چربی .عدم تعادل مــواد غذایی در فرمــول: مانند اثــر منفی زیــاد بودن کربوهیدراتها در ویتامین B1 و یا زیاد بودن اسیدهای چرب غیرصابونی و اثر معکوس آنها در ویتامین E، نســبت کلســیم و فســفر در ویتامین D، نســبت پروتئینها و ویتامین A و B6 و بالاخره نســبت ویتامین A و ویتامین E و اثر سوء بعضی املاح موجود در جیره در ویتامین ها.کیفیت و نوع ویتامین ها: بعضی از ترکیبــات ویتامین ها بهتر از برخی دیگر در طیور مورد استفاده قرار میگیرد. به عنوان مثال در ویتامین D، نوع D3، در ویتامین A نوع پالمینات، در ویتامین K نوع K3 (بیسولفیت دو سدیم منادیون) و ویتامین B6 نوع پیریدوکسین )Pyridoxine( برای طیور مناسب تر از ترکیبات دیگر است.آلودگی غذا با قارچ ها و وجــود زهرابه های قارچی )Mycotoxin( در غذا،مثل سم افالتوکسین عدم تعادل بین ویتامین ها: زیاد بودن بعضی از ویتامین ها سبب کاهش اســتفاده از آنها میشــود مانند ویتامیــن A و تیامین. بــه عنوان مثال چنانچه در جیره روزانه انســان بیش از 4 میلیگرم تیامین وجود داشــته باشــد میزان اضافی تخریب شده و توســط ادرار و صفرا دفع میشود. ازاین رو دوز ویتامینها در غذا بسیار مهم است.وجود بیماریهای کاهشدهنده اشتها و یا ایجادکننده اختلال در جذب غذا، مثل کوکسیدیوز و آلودگیها انگلی و بیماریهای گوارشی.از بیــن رفتــن ویتامین در طــی تهیه غذا مثــل پلت کــردن و نگاهداری نامناسب غذا اختلافات ژنتیکی در گله: اختلافات ژنتیکی و توارثی از نظر احتیاجات ویتامینــی طیور گزارش شــده اســت. این اختالفات اغلب کمی اســت و ثابت. همچنین نشان داده شده اســت که مقدار نیاز نژادهای مختلف به اسید پانتوتنیک و پیریدوکسین و برخی ویتامینهای دیگر فرق میکند.بعضی از ویتامینها در شــرایط معمولی در بدن طیور ســاخته میشــود مانند ویتامین C، از این رو طیور در شرایط عادی به این ویتامین احتیاج ندارد. دســتهای از ویتامینها در بدن برای مدتی ذخیره میشوند از این رو کمبــود آنهــا در غذا به ســرعت ظاهر نمیشــود زیرا طیــور تا مدتی میتواننــد از ذخیره بدن اســتفاده کنند. ماننــد ویتامینهای A و D و E و K (ویتامینهــای محلول در چربی.) دســتهای از ویتامینهای در بدن ذخیره نمیشــوند مثل ویتامینهای دســته B، از این رو چنانچه کمبود این ویتامین ها در غذا وجود داشــته باشــد عوارض آن به ســرعت ظاهر میگردد.آثــار کمبود بعضی از ویتامین ها در ســن معینی ظاهــر میگردد. کمبود برخی از ویتامین ها ســبب ایجاد عوارض در تمام ســنین میشود. از این رو بسته به سن باید میزان ویتامینهای غذا را کم یا زیاد نمود.بعضــی از ویتامینهــا ممکن اســت در مجــاورت برخی از امــلاح دچار اکسیداسیون شــوند. از این رو توصیه میشــود که مکملهای ویتامینی و املاح جدا از هم بسته بندی و مصرف شوند.برخــی از ویتامین هــا میتوانند در میــزان مورد احتیاج برخــی دیگر از ویتامین ها تاثیر منفی یا مثبت بگذارند. از جمله نیاســین ممکن اســت توســط اسید آمینه نوع تریپتوفان ساخته شود، کولین تا حدودی ممکن اســت با تیامین و یا متییونین جانشــین گردد. چنانچه نسبت کلسیم و فسفردرجیره غذایی متعادل نباشداحتیاج بهویتامینDدرطیورافزایش مییابد. مکملهای آنتی بیوتیکی احتیاج به بعضی از ویتامینهای دسته B را کاهش میدهند و بعضی داروها مثل سولفامیدها احتیاج بدن طیور را به ویتامین K افزایش میدهــد. زیاد بودن ویتامین A در جیره غذایی سبب کاهش ویتامین E در کبد میشود. همچنین زیاد بودن ویتامین A در جیره غذایی ســبب کاهش ویتامین E در کبد میشود. همچنین زیاد بودن ویتامین A ســبب عوارضی در بدن میگردد. زیاد بودن ویتامینDدر جیره غذایی ممکن است سبب رسوب کلسیم در عضلات گردد.

تشخیص کمبودهای ویتامینی

بــه طور کلی بــا روشهای زیــر میتوان کمبودهــای ویتامینــی را در طیورتشخیص داد: با توجه به نشــانیهای بالینــی (کلینیکی:) از روی نشــانی هایی که کمبود هر ویتامین در بدن به وجود می آورد میتوان تا حدودی به کمبود ویتامین ها پی برد. با این روش به طور قطعی نمیتوان قضاوت نمود زیرا گاهی ممکن است کمبود چند ویتامین دارای یک نشانی واحد باشد.تعیین ویتامین در غذا: با روشهای جدید و اســتفاده از دســتگاه های اســپکتروفتومتر میتــوان نوع و مقــدار هر یک از ویتامین هــا را به دقت اندازهگیــری نمود و با رجــوع به جداول اســتاندارد احتیاجات ویتامینی طیور و کمبود و یا کفایت ویتامینها را تعیین کرد.تعیین میزان ویتامین در ســرم خون: با این روش بــه دقت میتوان میزان ویتامینها در ســرم خون گله مشــکوک را اندازهگیری کرد و موردقضاوت قرار داد.دادن ویتامین مظنون به کمبود به طیور و مشــاهده اثر آن در گله: معمــوال دادن بعضــی از ویتامینها بــه پرندههای که بــه کمبود ویتامین دچار هستند اثر مثبت دارد و به سرعت عالئم و نشانی های کمبود را رفع نموده و طیور به حالــت عادی برمیگردند. در حالی که آثار کمبود برخی دیگر از ویتامینها را با خورانــدن آنها و درمان نمیتوان برطرف نمود،مانند دادن ویتامین E پس از عارضه انسفالومالاسیا.استفاده از روشهای آسیبشناســی و آناتوموپاتولوژی، مانند تشخیص عوارض خونریزی در مخچه بر اثر کمبود ویتامینE.ای

ماخذ

کتاب فسفر، کلسیم و ویتامین ها در تغذیه طیور( از انتشارات واحد علمی شرکت به رشد)